1 thành phần để biết hãng làm mâm có tử tế hay không!
Mâm đĩa than có những cái quái gì?
– Bệ (Plinth): Đây là phần đế của mâm, nó có tác dụng chứa tất cả các bộ phận ở trên đó và giảm rung khi máy hoạt động. Tất cả mọi thứ sẽ ngồi ở trên cái bệ này.
– Đĩa xoay (Platter): Tất nhiên là để xoay cái đĩa nhựa ở trên rồi. Platter thường có chất liệu đặc như nhôm, đồng, acrylic, thủy tinh…
– Đế xoay (Platter Bearing): Cái này quan trọng mà hay bị bỏ qua, nó vừa chịu lực vừa chịu ma sát. Nhìn vào thành phần này là biết hãng này làm cái mâm có tử tế không 
– Cơ chế truyền động (Drive System): Bánh tì, dây curoa, hay motor trực tiếp… đều là đây. Cấu phần này bao gồm cả bộ điều tốc, vì tốc độ của đĩa là một hằng số.
– Tay cần (Tonearm): Thành phần này giữ và di chuyển đầu kim theo rãnh trên đĩa. Cái này phải được hiệu chỉnh chính xác để tránh làm hỏng đĩa, và tất nhiên, không bị méo tiếng.
– Đầu kim (Cartridge): A ha! Cái này quan trọng nhất. Nên em sẽ làm mục riêng, cho nó hoành tráng
– Những thứ râu ria: nhiều lắm, nào thì chống rung cái nọ cho không bị xọ vào cái kia, nào thì chặn đĩa để thế nọ thế kia, nào thì phát ion cho nó thế nọ thế kia… bia kèm lạc thì cũng vui mà. Dần dần em sẽ tỉa râu ria cho nó gọn gàng
Những cái này nọ kia trong mâm đĩa than có tác dụng làm gì?
Nào! Cái gì hoành tráng nhất trong loạt bài này?
– Bệ (Plinth): Tất cả mọi thứ để phát ra tiếng, sẽ ngồi ở trên cái bệ này.
Tất nhiên, nó phải có Chức năng ổn định và cố định: thường làm từ các vật liệu có khối lượng lớn như gỗ đặc, kim loại, thường thấy ở các mâm đĩa than xưa là gỗ, ngày nay là nhôm, đồng, có khi là thép. Càng nặng càng tốt, càng nặng càng nguy hiểm. Nguy hiểm nhất là… bê muốn gãy lưng
Em có thể bế 1 cô em nặng 6 yến, nhưng cái bệ mà nặng 30 cân là xin mời các cụ thêm tiền mua cao Salonpas
Ngoài ra, nó phải có Khả năng chống rung và hấp thụ dao động: để giảm thiểu rung động từ môi trường xung quanh (nội tại và ngoại lai). Một cái bệ tốt là có khả năng triệt tiêu những dao động không mong muốn, tránh việc truyền dao động đến kim và gây ra méo tiếng.
Đến gần đây, để tăng khả năng chống rung, một số plinth hiện đại còn được thiết kế với các vật liệu composite hoặc vật liệu đa lớp, kết hợp các lớp gỗ, kim loại, cao su hoặc thậm chí là vật liệu từ tính để hấp thụ dao động. Công nghệ phát triển, máy móc thiết bị ngày càng dễ và rẻ, chỉ có tính sáng tạo của designer là vẫn thế
Về vật liệu thì sao?
– Gỗ: Ngày xưa thì toàn gỗ. Gỗ có khả năng hấp thụ dao động tốt, rẻ, dễ tạo hình.
– Kim loại: ổn định hơn, nhưng để triệt tiêu rung động, bệ bằng kim loại thường được kết hợp với lớp đệm nhằm hấp thụ rung động. Tất nhiên, nó sẽ rất nặng. Và, trông… đắt tiền hơn!
Một số thiết kế plinth tích hợp hệ thống chân đế giảm chấn để tách máy khỏi mặt sàn, như chân đế bằng cao su, chân bi hoặc chân đế từ tính, giúp triệt tiêu cộng hưởng.
Tóm lại, bệ máy (plinth) là cấu phần mà những người bỏ tiền luôn chú ý khi lựa chọn thiết bị, bởi nó góp phần không nhỏ trong việc tái hiện âm thanh cũng như hình thức khi bày biện.
Đau lưng là có thật!
– Đĩa xoay (Platter): Đường kính có 30cm, nên ta gọi là cái đĩa, dù nó dày hơn cái gọi là “đĩa”. Theo cách tư duy đó, đĩa đựng cơm, đĩa đựng thịt, đĩa bàn ăn… đều gọi là Platter. Tất nhiên, cái đĩa này dùng để xoay, chứ nó chẳng chứa được cái gì cả.
Đĩa xoay có vài nhiệm vụ cơ bản là: nâng đỡ và xoay đĩa than. Nó là thứ chuyển động, nâng cao quan điểm thì nó còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định, giúp tái tạo âm thanh với độ chính xác cao.
Chức năng đầu tiên: Duy trì tốc độ quay ổn định. Để cho nguy hiểm hơn, nó cần thêm chức năng Tạo khối lượng quán tính: Đĩa xoay càng nặng thì quán tính càng lớn, giúp duy trì tốc độ ổn định ngay cả khi có dao động nhỏ từ động cơ.
Đáng tiếc, vấn đề quan trọng là Hấp thụ rung động, thì lại là cái tấm lót phía trên. Bất cứ cái gì chuyển động cũng sẽ có ma sát, ma sát là độ ồn. Toàn bộ tiếng ồn trong quá trình chuyển động đều phải bị cắt trước khi tiếp xúc với đĩa than, chính là ở tấm lót này. Mâm bánh tì có dải dưới dày hơn là do không cắt được hết dao động mà để truyền lên đĩa than, từ đó cộng hưởng với kim!
Đĩa xoay Plater có vài loại vật liệu cơ bản như nhôm, đồng, acrylic, thép, hoặc thủy tinh… Mỗi loại vật liệu có ưu điểm riêng, acrylic có tính thẩm mỹ cao, hay khối lượng lớn của đồng lại có độ ổn định cùng khả năng giảm tối đa giao động. Nhôm là dễ nhất, rẻ nhất và cực dễ cân bằng động.
Cân bằng động để khi xoay, platter xoay tròn quanh trục, không bị lệch do độ đồng nhất vật liệu.
Một đĩa xoay tốt sẽ giảm thiểu được các tác động tiêu cực lên âm thanh, giữ cho tốc độ và dao động ổn định. Nên kết luận: Đĩa xoay (platter) quan trọng là thật, và cũng là một thành phần không thể thiếu giúp cho mâm đĩa than trông hoành tráng hơn, nhìn nguy hiểm hơn, thấy đắt tiền hơn. Và cố nhiên, bế cô em 60kg vẫn dễ hơn vần cái đĩa xoay 0.3 tạ!
Nhất cong, nhì dài, tam dai, tứ bự!
The path of sound is not vagina, nên chúng ta đi đến thành phần tiếp theo trong mâm đĩa than là tay cần (Tonearm). Cố nhiên, thành phần nào cũng quan trọng hết, nhưng vì tay cần rất quan trọng, lại đắt tiền và cũng đẹp nữa, nên ta đi từ từ ha
Tay cần (Tonearm) có nhiệm vụ dẫn hướng cho kim di chuyển qua các rãnh trên đĩa, đảm bảo quá trình đọc rãnh chính xác. Vì đĩa than là dao động cơ học tạo ra tín hiệu điện, nên càng chính xác càng tốt.
Những tiêu chuẩn lặt vặt theo kiểu giúp đầu kim tiếp xúc chính xác và ổn định với rãnh đĩa, hay như lực tì tránh mòn đĩa hoặc kiểm soát chuyển động… chỉ là nhỏ nhặt, mâm phổ thông loại rẻ tiền cũng đảm bảo được mấy điều đó. Vì trên thực tế, tay cần chỉ dao động theo 2 phương: ngang (horizontal) và dọc (vertical). Vậy điều gì khiến tay cần trở nên đắt tiền? Hay đắt tiền và rẻ tiền khác nhau ở chỗ nào?
* Cấu phần chính của Tonearm gồm:
+ Thân cần (Arm Tube): Đây là phần chính của tonearm, thường có dạng ống, làm từ vật liệu nhẹ nhưng cứng để giảm rung và dao động cộng hưởng.
+ Cụm xoay (Gimbal/Unipivot): Cụm này cho phép tonearm di chuyển linh hoạt trên cả hai trục ngang và dọc. Điều quan trọng nhất của cụm xoay này là giảm ma sát đến mức tối đa khi tay cần di chuyển (dù rất nhỏ). Trong đó 2 thiết kế chính của cụm này là:
– Gimbal: Hệ thống xoay có hai trục cố định, thường là 3 ổ bi: 1 ngang và 2 dọc.
– Unipivot: Tonearm chỉ xoay trên một điểm duy nhất, diện tích tiếp xúc nhỏ nhất, nên cắt rung tốt nhất.
* Vài thứ lặt vặt khác:
– Đối trọng (Counterweight): Đây là một khối vật liệu có thể điều chỉnh, gắn ở cuối tonearm để cân bằng trọng lượng và điều chỉnh lực tác động của đầu kim lên đĩa.
– Chống trượt (Anti-Skate): Đĩa có rãnh xoắn ốc hướng vào trong, nên đây là bộ phận giúp giảm lực hướng tâm (skating force) khi kim di chuyển từ ngoài vào trong, giúp kim giữ vị trí thẳng đứng chính xác trên rãnh.
– Máng (Headshell): Là phần gắn ở đầu tonearm để kết nối với kim (cartridge). Headshell có thể tháo rời hoặc cố định, tùy thuộc vào thiết kế.
– Nâng hạ cần (Lift Mechanism): Nâng như nâng trứng, hứng như hứng hoa, hay là thả cho rơi đánh bộp xuống mặt đĩa, là nằm ở đây. Cấu phần này dùng dầu ma sát, loại dầu đặc, có khả năng tạo bám dính giúp tonearm hạ xuống từ từ.
Hiểu tại sao tay cần có thể bán được đắt hơn nữa, ta phải đi vào vật liệu. Các vật liệu vừa có độ cứng cao để chống rung, vừa nhẹ để đảm bảo chuyển động gồm có:
+ Nhôm: Rất phổ biến, nhôm có độ bền cao, khả năng giảm cộng hưởng tốt, dễ gia công và khối lượng nhẹ. Tất nhiên, nhôm rẻ.
+ Sợi Carbon: cứng và nhẹ, giảm rung tốt. Ngoài đời người ta thường truyền tai nhau rằng tonearm bằng sợi carbon thường mang lại âm thanh trong trẻo và ít méo hơn. Of course, cái loa hay nhất là mồm anh bán loa
+ Titan: cứng hơn nhôm mà vẫn có khối lượng nhẹ, titan ít được sử dụng, nhưng titan oxit lên màu rất đẹp khi thay đổi nhiệt độ. Ở khoảng 550 độ C, titan có màu đỏ tím đẹp tuyệt.
+ Gỗ: Gỗ tạo hình ảnh đẹp tự nhiên, như gỗ óc chó, gỗ sồi… vấn đề của gỗ là cong vênh nên cần xử lý kỹ. Vì gỗ không tạo được lồng Faraday, nên bên trong cần lớp chống nhiễu.
Những hình dáng của tay cần có S, J, thẳng, đại khái không khác nhau nhiều. Vấn đề của hình dáng chỉ là tạo góc phương vị cho chính xác, ngoài ra không có gì khác. Vì vậy nên nó cần… đẹp Còn thế nào là đẹp/xấu, thế nào là hay/dở, thế nào là đúng/sai… xin mời các cụ đón đọc trong đề mục Hành trình bản ngã [Art of Enso]
Đến đây ta đã có thể biết Tay cần (tonearm) về cơ bản đóng vai trò trung tâm trong việc dẫn hướng và ổn định cho kim, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tái tạo âm thanh từ đĩa than. Sự đa dạng về cấu trúc và vật liệu tonearm giúp người chơi có thể tùy chọn loại phù hợp với hình thức của phòng nghe đại gia, và tất nhiên, cả với túi tiền của mình nữa
Sự khác biệt của Designer và Architect!
Đế xoay (Platter Bearing) dịch sát nghĩa phải là ổ trục đĩa, nhưng vì Platter là đĩa xoay, nên bearing là phần Đế. Bản thân thành phần này không xoay, mà nó chứa cái xoay trong đó.
Đế xoay giúp đĩa xoay (Platter) quay ổn định và êm mượt, từ đó đảm bảo âm thanh phát ra từ đĩa than được tái tạo chính xác. Đế xoay có vai trò như một hệ thống trục đỡ, cho phép đĩa xoay di chuyển với độ ma sát thấp và giảm thiểu tiếng ồn.
Mặc dù cấu phần này chỉ có chức năng là đỡ platter và giảm ma sát. Nhưng nó quan trọng đến nỗi mà chỉ cần vào nó, nhìn vào cách thiết kế, vật liệu, độ hoàn thiện… là biết hãng sản xuất mâm có tử tế hay không.
* Đế xoay thường gồm 2 thành phần:
+ Trục (Spindle): Nằm ở trung tâm, kết nối trực tiếp với platter. Trục thường được làm từ vật liệu cứng và bền, như thép, nhằm chịu khối lượng của đĩa xoay và ma sát trong suốt quá trình hoạt động.
+ Đế (Bearing): nhiều nơi còn gọi là Bạc đạn, nhưng nó không hẳn là vòng bi. Đây là bộ phận cốt lõi của đế xoay, làm giảm ma sát khi trục xoay trong đó. Ma sát là tiếng ồn, và tất nhiên, đó là thảm họa. Các loại đế xoay phổ biến bao gồm:
– Vòng bi (Ball Bearing): Đây đúng là Bạc đạn, dùng các viên bi nhỏ. Loại này phổ biến do dễ và rẻ. Nhưng ồn. Rất ồn.
– Vòng bi dầu (Oil Bearing): Trục xoay được ngập trong dầu để giảm ma sát và duy trì tốc độ quán tính. Loại này ít tiếng ồn hơn, dễ thi công.
– Vòng bi từ trường (Magnetic Bearing): loại bỏ hoàn toàn ma sát vật lý. Nhưng trên thực tế, không có hãng nào làm đúng theo tiêu chuẩn không tiếp xúc.
* Vật liệu của đế xoay, liên quan trực tiếp đến độ bền:
+ Thép: độ cứng cao, chống mài mòn tốt. Đến gần đây, công nghệ chế tạo giúp bề mặt thép đạt được độ bóng cao, giảm ma sát.
+ Gốm: Không nhiều hãng làm bằng gốm, chi phí cao hơn kim loại.
+ Hợp kim đồng: Thời xưa hầu như là đồng thau, bề mặt đồng thau nhẵn mịn và giá thành rẻ. Tuy rẻ nhưng phân tử đồng có khả năng hấp thụ rung tốt hơn thép.
Ngoài ra một số đế xoay có đệm giảm rung bằng từ trường: Trục xoay không tì thẳng xuống đáy đế xoay và vì ngập trong dầu nên dao động cơ học ngoại lai được cắt đáng kể.
Tóm lại, vấn đề lớn nhất của cấu phần này là vừa chịu tải trọng của platter vừa chống ma sát giữa 2 thành phần kim loại khác nhau: trục bằng thép và ống bằng đồng. Đối với truyền động bằng dây curoa, lực xoay platter không nằm chính giữa tâm, nên dù rất nhỏ, đối với khối lượng lớn của platter cũng trở thành vấn đề không nhỏ nữa. Nên nhìn vào đây là biết khả năng của người thiết kế.
Cách nâng cao quan điểm cho những điều dớ dẩn!
Cơ chế truyền động (Drive System) là thành phần giúp đĩa quay với tốc độ ổn định, vì tốc độ quay của đĩa là hằng số. 33 ½ hay 33 ¼ đều không được, mặc dù 0.333… lặp lại vô hạn nhưng đó vẫn là một con số hữu tỉ. Dù sao, những người trả tiền thường chỉ quan tâm đến hình thức chứ không bao giờ hỏi tại sao, nên phần này ta đi nhanh thôi nhỉ 😀
Cơ chế truyền động có ảnh hưởng đến chất lượng âm thanh và tính ổn định của hệ thống, tất nhiên. Với 3 loại chính là truyền động dây đai (belt-drive) truyền động trực tiếp (direct-drive) và truyền động bánh tì (idler-wheel drive)
+ Truyền động dây đai (Belt-Drive): Hệ thống truyền động dây đai sử dụng một dây đai đàn hồi, thường làm từ cao su hoặc vật liệu đàn hồi khác, nối động cơ với đĩa xoay. Dây đai này giúp giảm rung động trực tiếp từ động cơ. Tuy nhiên, dây cao su có thể bị lưu hóa, do nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm.
Nâng cao quan điểm theo cách bán hàng: cách truyền động này tạo ra âm thanh tinh tế, tự nhiên và ít bị nhiễu do rung động hơn, Quý anh cần bảo trì định kỳ cũng như kiểm tra và thay thế dây đai khi bị giãn hoặc mòn, để đảm bảo tốc độ và độ bền.
+ Truyền động trực tiếp (Direct-Drive): Theo cách này, động cơ gắn trực tiếp vào trục xoay của đĩa, giúp truyền động nhanh và mạnh. Thậm chí ta có thể tóm tay vào phần trên của trục mà không thay đổi tốc độ. Vấn đề lớn của phương thức này là rung động phát sinh từ động cơ gây ồn lên mâm xoay, đòi hỏi thiết kế giảm rung chất lượng cao, nên tính đi tính lại, cũng chẳng còn rẻ hơn truyền động dây đai là bao nhiêu 😀
+ Truyền động bánh tì (idler-wheel drive): phổ biến trong các thiết kế vintage. Phương pháp này sử dụng một bánh xe cao su (bánh tì) đặt giữa động cơ và đĩa xoay, đóng vai trò trung gian để truyền lực từ động cơ sang đĩa xoay. Bánh tì có lực kéo lớn và gần như có thể dừng mâm xoay lại ngay khi tắt, làm cho nó lý tưởng trong các thiết kế trước đây, nhất là khi cần xử lý các đĩa xoay có khối lượng lớn.
Tuy nhiên, bánh tì dễ tạo ra rung động, vì cao su có thể bị mòn hoặc cứng lại theo thời gian. Rung là ồn, ồn là thảm họa. Cố nhiên, vẫn có thể khiến nó trở nên nguy hiểm hơn bằng cách nói: bánh tì cho âm thanh dày dặn hơn, đặc biệt ở dải dưới 😀
Vậy là, mỗi cơ chế truyền động có ưu/nhược điểm riêng. Và tùy thuộc vào thiết kế nội thất phòng nghe cũng như túi tiền của mình, người dùng có thể chọn loại phù hợp nhất.
Buổi nghe nhạc riêng tư tại không gian của bạn
Các bài viết chuyên sâu về thiết bị & kỹ thuật
Thế giới âm nhạc & video sound test
Chia sẻ trải nghiệm & cảm xúc thực tế