Tôi từng rất thích Janis Ian.
Điều kỳ lạ là tôi chỉ thích Janis Ian khi còn trẻ, cả Janis Ian của tuổi trẻ, lẫn Janis Ian trong chính tuổi trẻ của tôi.
Sau này bà vẫn làm nhạc. Nhiều album kỹ thuật, chỉn chu, được audiophile đánh giá cao. Nhưng thú thật, nhiều album tôi gần như chả buồn nghe K
Tôi thích cô Janis Ian ngày xưa: trẻ trâu, ngang, bướng; cô gái 15 tuổi và một bài hát không nên được viết ra.
—–
Janis Ian sinh năm 1951 tại New York; bắt đầu viết nhạc từ khi còn rất nhỏ. Đến năm 14 tuổi, Ian viết một bài hát khiến cả nước Mỹ phải chú ý: Society’s Child – đó là câu chuyện về một cô gái da trắng yêu một chàng trai da đen.
Nước Mỹ giữa thập niên 1960 vẫn đang sống trong thời kỳ phân biệt chủng tộc. Một cô bé 14 tuổi viết về tình yêu sắc tộc, đưa nó ra công chúng, chuyện không hề nhỏ.
Bài hát bị nhiều đài phát thanh từ chối, Ian nhận được những lời đe dọa, có nơi còn phải thuê bảo vệ cho cô. Sau này, Ian nói về bài Society’s Child như một chuyện mà Ian cho là ngu ngốc. Kiểu “ờm, tôi thấy chuyện này thật ngu ngốc, nên tôi viết bài hát.” 😀
—–
Năm 1975, Janis Ian phát hành Between the Lines, có At Seventeen.
Tuổi 17, chỉ là một cô gái kể về cảm giác mình không phải người được chọn, không xinh đẹp, không nổi bật, không phải kiểu mà các chàng trai theo đuổi. Janis Ian lúc ấy 24 tuổi, At Seventeen được viết bằng thứ cảm giác của một cô gái 17 tuổi. Và hàng triệu người nhận ra mình trong đó.
At Seventeen mang về cho Ian giải Grammy và đưa cô lên một vị trí rất cao trong nền âm nhạc Mỹ. Nhưng đây cũng là lúc một vấn đề bắt đầu xuất hiện.
Janis Ian thành công quá sớm.
—–
7 album trong 7 năm.
Như #Menuhin, thành công không chỉ mang đến tiền bạc và danh tiếng. Nó còn lấy đi quyền được lớn lên bình thường.
Janis Ian liên tục thu âm, lưu diễn, sáng tác. Rồi đến đầu những năm 1980 thì kiệt sức. Ian rời hãng đĩa và gần như biến mất khỏi đời sống âm nhạc.
Và trong những năm tiếp theo, cuộc đời Ian bắt đầu đổ vỡ theo rất nhiều hướng cùng lúc.
—–
1978, Janis Ian kết hôn với nhà làm phim Tino Sargo.
Ban đầu, Ian yêu Sargo. “I just fell in love with him and we got married. It was that simple.” (theo Pop Culture Classics)
Vấn đề là Tino Sargo không phải một người đàn ông bạo lực ngay từ đầu…
…và cuối cùng, hôn nhân kết thúc trong một cuộc ly hôn rất khó khăn.
Rồi gần như mọi thứ khác cũng biến mất cùng lúc: IRS truy thu thuế, phải bán nhà, bán cả cây đàn piano Bösendorfer quý giá. Ian gần như trắng tay.
Trong khoảng thời điểm đó, Ian bị vỡ ruột, bác sĩ nói rằng nếu không được phẫu thuật ngay thì chỉ còn sống được 45 phút.
Đó là thời kỳ Ian gần như chỉ còn bộ quần áo và vài cây guitar, dù đã từng là ngôi sao, từng bán hàng triệu đĩa, từng có cả giải Grammy.
Đó là thời kỳ Ian gần như biến mất khỏi sân khấu.
—–
Sau đó Ian chuyển đến Nashville. Thay vì cố gắng trở lại làm Janis Ian, bà bắt đầu viết bài cho những người khác. Bà viết cho những nghệ sĩ như Bette Midler, Nanci Griffith, Kathy Mattea, cả Joan Baez…
Trong đó Some People’s Lives được Bette Midler thu âm – ca khúc chủ đề cho album bán hơn hai triệu bản.
Có lẽ sau tất cả những năm tháng bị thị trường biến thành “Janis Ian”, bà bắt đầu tìm lại niềm vui của việc làm nghệ thuật mà không cần phải đóng vai Janis Ian.
—–
1993, Janis Ian trở lại, 42 tuổi – Breaking Silence.
Đây cũng là thời điểm Ian công khai mình là lesbian, một điều bà đã biết về bản thân từ rất lâu nhưng chưa từng nói ra một cách công khai.
Và hãy thử đặt nó cạnh cô bé viết Society’s Child năm 1967.
Cô bé ấy từng hát về một người không được phép yêu người mình yêu vì màu da. 26 năm sau, người phụ nữ ấy lại đứng trước công chúng và nói về quyền được sống với chính mình.
Breaking Silence lúc này là nhạc của một người đã sống qua quá nhiều thứ, mất tiền, mất nhà, mất sự nghiệp, mất một cuộc hôn nhân, mất nhiều năm tuổi trẻ…
—–
Chỉ có điều tôi lại không thích Janis Ian của thời kỳ kỹ thuật audiophile như cô gái ngày xưa, cá nhân thôi; dù album rất đẹp, rất kỹ thuật, rất tinh tế.
Tôi thích cái kiểu hơi ngang bướng, cái cách bà viết như thể chẳng cần xin phép ai, cái vẻ vừa thông minh vừa bướng bỉnh. At Seventeen không phải bản thu của audiophile khề khà ly rượu trong lúc ngả người ra sofa.
Tất nhiên tôi không cực đoan đến mức xa rời toàn bộ nhạc của Ian giai đoạn sau Breaking Silence. Love is blind – buồn mà không than vãn, Love is blind như thể một người đã biết tình yêu có thể làm mình ngu ngốc đến mức nào!
—-
Bài viết sử dụng tài liệu từ Wikipedia, Janis Ian reading room, The Guardian, Los Angeles Times, Pop Culture Classics.
For #Ian, from #May with luv of K.