Paul Tortelier chơi cello hay đến mức nào?
Tôi đã có câu hỏi ngớ ngẩn đấy khi cầm đĩa của Tortelier đi bán. Thực tế thì Paul Tortelier là một nhân vật nhiều cảm xúc hơn rất nhiều so với cái mác cellist huyền thoại người ta thường gắn.
—–
Tortelier không xuất thân từ tầng lớp khá giả.
Cha ông, Joseph Tortelier, là một thợ mộc ở Montmartre, xuất thân từ gia đình gốc Bretagne. Cha ông cũng chơi violin và mandolin. Mẹ ông thì đặc biệt thích cello và từ rất sớm đã quyết định rằng con trai mình sẽ là cellist. Tortelier được mẹ tặng một cây cello vào năm 6 tuổi.
Trang studylib.net gọi gia đình Tortelier là “a poor Parisian family” – một gia đình Paris nghèo. Từ năm 12 tuổi, Tortelier đã chơi trong các rạp chiếu phim câm và quán café khắp Paris để để kiếm tiền.
Vì thời ấy, phim là phim câm, nên mỗi rạp chiếu phim phải có nhạc công ngồi chơi nhạc trực tiếp để tạo âm thanh. Vậy là ở một xó nào đó trong rạp phim Paris, một cậu bé 12 tuổi lặng lẽ trong bóng tối, ôm cello, trước màn hình Charlie Chaplin lập lòe, đang cố giúp gia đình có thêm tiền trang trải cuộc sống.
Ban ngày, Tortelier học với Louis Feuillard, Gérard Hekking ở Conservatoire de Paris, một trong những nhạc viện danh giá nhất nước Pháp. Đến 16 tuổi, ông tốt nghiệp với giải Premier Prix cello, chơi concerto của Elgar.
—–
A ha, vậy phải có tiền mới vào được Conservatoire chứ?
Không nhất thiết. Conservatoire de Paris là trường công lập cấp cao về âm nhạc, tuyển sinh qua kỳ thi; không phải kiểu trường tư “nhà giàu mới được vào”. Vì vậy việc Tortelier học ở đó không có nghĩa gia đình ông khá giả.
Sự thật là như vậy! Premier Prix năm 16 tuổi là bằng chứng: Tortelier không được nhận vào trường bằng tiền hay quan hệ, ông thực sự xuất sắc.
Một năm sau đó, Tortelier biểu diễn chuyên nghiệp với Lamoureux Orchestra. Và con đường ngày càng dốc lớn hơn: Monte Carlo Symphony Orchestra, chơi cello dưới tay Toscanini và Bruno Walter, rồi đến Boston Symphony Orchestra. Có lần Tortelier chơi Don Quixote của Richard Strauss với chính Strauss làm chỉ huy.
—–
Nhưng cú ôm cua điên rồ là năm 1955, khoảng 40 tuổi, đang ở vị trí mà một nghệ sĩ bình thường sẽ cố giữ lấy…
Tortelier tạm dừng biểu diễn để đưa vợ và hai con sang Israel, sống trong một kibbutz! Vậy là sự nghiệp quốc tế, vừa xuất hiện tại Mỹ, mới có sân khấu với poster lớn… dừng lại hết.
Kibbutz là vùng đất định cư của người Do Thái, Tortelier khi ấy ở Ma’abarot, gần Netanya, chỉ cách vùng biên giới với lãnh thổ thù địch một khoảng rất ngắn.
Tortelier không phải người Do Thái, ông là người Công giáo và bị hấp dẫn bởi những lý tưởng xã hội của Israel, đặc biệt là ý tưởng về một cộng đồng trong đó con người cùng làm việc và chia sẻ đời sống mà không lấy tiền làm trung tâm.
Và Tortelier ở kibbutz không phải kiểu người giàu đi nghỉ dưỡng. Ông thực sự sống đời kibbutz. Làm việc, sống cùng cộng đồng, nuôi con. Sau này Tortelier nói rằng quãng thời gian là những năm tháng hạnh phúc nhất trong đời mình. Vì ở đó ông tìm thấy thứ ông gọi là “brotherhood without money”.
—–
Trong thời gian ở kibbutz, ông viết Israel Symphony, lấy cảm hứng từ trải nghiệm ở đó. Năm 1956, Tortelier chỉ huy buổi công diễn với Israel Philharmonic.
Trong bài phỏng vấn của BBC, Tortelier mong muốn xã hội loài người giống một dàn nhạc giao hưởng: không có “prima donna”, mọi bè đều quan trọng, mọi người cùng nhau làm việc. Vì ở kibbutz, một người trồng khoai và người làm công việc trí óc, là đều đang đóng góp cho cùng một cộng đồng.
Tortelier không xem âm nhạc là nghề nghiệp, ông gần như dùng dàn nhạc để suy nghĩ về cách con người nên sống.
—–
Trước khi đến Israel, Tortelier gặp Pablo Casals tại Prades năm 1950, trong festival kỷ niệm 200 năm ngày mất của Bach. Tortelier cực kỳ kính trọng Casals. Trong hồi ức của mình, Tortelier kể rằng có một lần nghe Casals diễn Bach, ông xúc động đến mức quỳ xuống trước Casals, nói rằng cảm giác ấy giống như đang đứng trước Bach.
Trong ngày quốc khánh Pháp năm 1945, sau khi biểu diễn cho Casals lần đầu tiên, Tortelier xin Casals nhận xét về mình. Casals im lặng rất lâu rồi nói: “Lời nhận xét của tôi là cậu đã chinh phục được tôi.” Tortelier kể rằng từ khoảnh khắc đó ông cảm thấy như được chắp thêm đôi cánh.
Casals là người ảnh hưởng rất lớn đến cách Tortelier chơi cello: cách dùng tay trái, cách phát âm nốt, vibrato và đặc biệt là quan niệm cello phải biết nói chuyện.
—–
Và Jacqueline du Pre, năm 1962 là một cô học trò trẻ đang chuẩn bị trở thành một trong những biểu tượng lớn nhất của cello thế kỷ 20; được học với Tortelier, khi này đã được bổ nhiệm làm giáo sư tại Nhạc viện Paris.
Nói cho dễ hiểu, người thầy mà du Pré gặp năm 1962 không chỉ là một cellist bậc thầy. Đó là một người từng ở đỉnh cao, từng bỏ tất cả để sống trong một cộng đồng không lấy tiền làm trung tâm, rồi quay lại nhạc viện danh giá và đem quan niệm ấy vào việc dạy học. Với du Pré, học cello từ Tortelier là học về một đoạn trong cuộc đời của một người đã thật sự sống qua rất nhiều thế giới.
5 năm sau, 1967, du Pré đến Israel và kết hôn với Daniel Barenboim trong thời điểm chiến tranh 6 ngày, tại Jerusalem.
Phần còn lại của cặp du Pré – Barenboim, chúng ta đã biết trong công án về cuộc đời của những người phụ nữ đằng sau sự thành công những người đàn ông thiên tài.
—–
Rudolf Kempe gọi Tortelier là Don Quixote.
Don Quixote vì Tortelier biết mình không thể sửa thế giới bằng cây đàn, nhưng ông vẫn làm. Khi có sân khấu, ông nói về hòa bình. Khi có học trò, ông dạy họ cách nhìn âm nhạc như một hình thức của đời sống.
Casals nói với Tortelier: “When you play, you make it talk.”
Nên đừng nghe Tortelier như một cellist huyền thoại, hãy nghe Tortelier như một ông già thuộc thế hệ nghệ sĩ coi nhạc cụ như tiếng nói của con người.
—–
Bài viết sử dụng tư liệu từ Wikipedia, lemonde.fr, audite.de, abc news classic, Sofia Philharmonic, Warner Classics, studylib.net
For #Tortelier, from #May with luv of K.